Jedno zdjęcie, trzy pytania. Tak mieszkańcy Chełma mogą sprawdzać internet

Na ekranie pojawia się sensacyjny nagłówek, zdjęcie i wezwanie do natychmiastowego udostępnienia. Wystarczy jednak chwila, by sprawdzić, czy materiał pokazuje prawdę, czy tylko dobrze ją imituje. W cyfrowym świecie mieszkańcy Chełma codziennie stykają się z fałszywymi informacjami, zmanipulowanymi nagraniami i treściami dopasowanymi do ich wcześniejszych wyborów. Najprostsza metoda zaczyna się od zatrzymania palca nad przyciskiem „udostępnij”.

• Trzy pytania pomagają oddzielić fakt od cyfrowej mistyfikacji
• Liczby i zdjęcia też mogą prowadzić na fałszywy trop
• Algorytmy tworzą bańki, w których łatwiej uwierzyć w jedno wyjaśnienie

Trzy pytania pomagają oddzielić fakt od cyfrowej mistyfikacji

Rozwój internetu, sztucznej inteligencji i mediów społecznościowych sprawił, że informacja rozprzestrzenia się niemal natychmiast. Razem z nią krążą jednak deepfake’i, fałszywe wiadomości oraz prawdziwe materiały wyrwane z kontekstu. Wiarygodna grafika, profesjonalny wygląd strony czy powołanie się na nieokreślonych ekspertów nie są dowodem prawdziwości.

Dobrym początkiem weryfikacji są dwa pytania przypisywane Steve’owi Buttry’emu:

„Jak to wiesz?” oraz „Skąd to wiesz?” – Steve Buttry

Jeśli materiał dotyczy sensacyjnego wydarzenia, warto sprawdzić go w co najmniej dwóch niezależnych źródłach. Należy też ustalić, kto przekazuje informację, na czym opiera swoje twierdzenia i czy inne wiarygodne serwisy opisują tę samą sprawę. Samo powielanie wiadomości przez wiele kont nie oznacza jeszcze, że jest ona prawdziwa.

Warto rozróżniać trzy rodzaje fałszywych lub szkodliwie użytych treści:

• dezinformacja to celowe tworzenie i rozpowszechnianie fałszywych wiadomości, które mają kogoś wprowadzić w błąd lub wyrządzić szkodę,
• misinformacja powstaje wtedy, gdy nieprawdziwa treść jest przekazywana bez zamiaru zaszkodzenia, na przykład z powodu pomyłki albo braku rzetelności,
• malinformacja opiera się na prawdziwych informacjach, ale wykorzystuje je w szkodliwy sposób.

Taki podział pomaga ocenić nie tylko samą wiadomość, lecz także jej źródło i możliwy cel. W Chełmie, podobnie jak w innych miejscach, szczególnej ostrożności wymagają informacje dotyczące bezpieczeństwa, zdrowia, pieniędzy oraz wydarzeń wywołujących silne emocje.

Liczby i zdjęcia też mogą prowadzić na fałszywy trop

Procenty, wykresy i pojedyncze dane często nadają przekazowi pozór naukowej pewności. Przed wyciągnięciem wniosku trzeba sprawdzić, czego dotyczyło badanie, ilu uczestników objęło, jakie pytania zadano i kiedy je przeprowadzono. Znaczenie ma również to, kto je sfinansował.

Nie można automatycznie uznawać, że skoro dwa zjawiska wystąpiły jednocześnie, jedno spowodowało drugie. Korelacja oznacza współwystępowanie zmiennych, natomiast przyczynowość zachodzi wtedy, gdy zmiana jednej z nich bezpośrednio wywołuje zmianę drugiej. Ta różnica ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy z pojedynczego wykresu budowana jest szeroka teza o zachowaniu ludzi.

Podobnej kontroli wymagają fotografie i nagrania. Przed udostępnieniem materiału można sprawdzić:

• czy pokazano oryginalne zdjęcie lub nagranie, czy tylko wycięty kadr,
• kto opublikował materiał i czy konto tej osoby jest wiarygodne,
• kiedy powstał plik,
• gdzie wykonano zdjęcie lub nagranie.

Pomocne bywają szczegóły widoczne w tle – tablice rejestracyjne, charakterystyczne budynki, styl architektury czy warunki pogodowe. Można je porównać z innymi materiałami i informacjami dostępnymi w sieci. Sztuczna inteligencja może pomóc w poszukiwaniu dodatkowych danych, ale jej odpowiedź także wymaga sprawdzenia.

Algorytmy tworzą bańki, w których łatwiej uwierzyć w jedno wyjaśnienie

Media społecznościowe analizują między innymi wyszukiwane hasła, polubienia i udostępnienia. Na tej podstawie dobierają kolejne treści. Użytkownik może więc otrzymywać głównie materiały zgodne z wcześniejszymi wyborami, podczas gdy odmienne opinie i informacje stają się mniej widoczne. Tak powstaje bańka informacyjna.

Długie pozostawanie w takiej przestrzeni może dawać złudzenie, że własne poglądy są powszechne i oczywiste. Ograniczony kontakt z innymi perspektywami sprzyja błędom poznawczym, ułatwia manipulację i może prowadzić do sporów w rodzinach oraz między znajomymi. Szczególnie narażone są osoby młode i seniorzy, którzy mogą mieć mniejsze doświadczenie w ocenie wiarygodności cyfrowych przekazów.

Przebicie bańki nie wymaga rezygnacji z internetu. Pomaga regularne porównywanie różnych źródeł, szukanie materiałów przedstawiających odmienne stanowiska oraz sprawdzanie haseł, które podważają własne przekonania. Warto także ograniczyć bezmyślne przewijanie treści, ponieważ właśnie taki sposób korzystania z serwisów wzmacnia działanie algorytmów.

Manipulacja często zaczyna się od emocji. Jej narzędziami są między innymi:

• sensacyjne nagłówki i clickbaity,
• powoływanie się na anonimowych naukowców lub ekspertów,
• presja czasu i przekaz sugerujący, że trzeba zareagować natychmiast,
• wykorzystywanie tematów, które są dla odbiorcy szczególnie ważne.

Dlatego materiał wywołujący złość, strach albo nagłe podekscytowanie powinien zostać sprawdzony przed reakcją. Pomaga też higiena cyfrowa: korzystanie z serwisów fact-checkingowych, wybieranie różnorodnych źródeł, ograniczenie impulsywnego udostępniania i świadomość własnych podatności na określone przekazy.

Ochrona dotyczy nie tylko informacji, lecz także kont. Silne, niepowtarzalne hasła, uwierzytelnianie dwuskładnikowe i menedżer haseł zmniejszają ryzyko przejęcia profilu. Utrata dostępu może sprawić, że ktoś zacznie publikować fałszywe treści w imieniu właściciela konta. Zatrzymanie się przed kliknięciem chroni więc nie tylko jednego użytkownika, ale również osoby, które zobaczą później przekazaną przez niego wiadomość.

na podstawie: Miasto Chełm.